PUTTEN – Vanavond staat het dorp bij De Vrouw van Putten stil bij de razzia van 1944. Achter de cijfers schuilt het verhaal van een gemeenschap die in twee dagen tijd honderden vaders, zonen, broers en echtgenoten zag verdwijnen.
Een aanslag bij de Oldenallerbrug
In de nacht van 30 september op 1 oktober 1944 reed een Duitse auto vanuit Amersfoort richting Harderwijk. Bij de Oldenallerbrug, tussen Putten en Nijkerk, liep het voertuig in een hinderlaag van verzetsmensen. Tijdens het vuurgevecht kwam een verzetsstrijder om het leven. Een Duitse officier raakte zwaargewond en overleed later bij een nabijgelegen boerderij.
De Duitse bezetter reageerde de volgende ochtend met een grote vergeldingsactie. Putten werd omsingeld en inwoners moesten zich op het kerkplein melden. Waarom juist Putten werd aangewezen, is niet bekend. De brug lag ongeveer tussen Putten en Nijkerk, maar het zwaarste Duitse antwoord trof het Puttense dorp.
Mannen opgesloten in het dorp
Duitse militairen doorzochten woningen en controleerden of iedereen zich had gemeld. Zes mannen en een vrouw werden tijdens de actie doodgeschoten. Hun namen zijn minder bekend dan die van de later weggevoerde mannen, maar ook zij worden gerekend tot de eerste slachtoffers van de razzia.
Vrouwen, kinderen en een deel van de oudere mannen mochten uiteindelijk vertrekken. De overige mannen werden opgesloten in de Oude Kerk, een school en de eierhal. Ze wisten niet wat er ging gebeuren. Toen de daders van de aanslag zich niet meldden, werden op 2 oktober 659 mannen naar het station gebracht. Afscheid nemen van hun gezinnen was nauwelijks mogelijk.
De trein reed naar Kamp Amersfoort. Daar werden 58 mannen om medische redenen vrijgelaten. De overige 601 gingen op 11 oktober verder richting Duitsland. Dertien van hen wisten onderweg uit de trein te springen. Uiteindelijk kwamen 588 mannen aan in concentratiekamp Neuengamme.
Honger, uitputting en dwangarbeid
Vanuit Neuengamme werden de Puttenaren verspreid over verschillende kampen, waaronder Ladelund, Husum, Bergen-Belsen en Meppen-Versen. Ze moesten onder erbarmelijke omstandigheden zwaar werk doen. Honger, ziekte, mishandeling en uitputting eisten in korte tijd veel levens.
Slechts 48 mannen keerden na de oorlog terug naar Putten. De gevolgen bleven overal in het dorp zichtbaar. Gezinnen verloren hun vader of zoon, terwijl meer dan honderd woningen tijdens de vergeldingsactie in brand werden gestoken. De achtergebleven vrouwen droegen vervolgens een groot deel van de zorg voor hun gezinnen en de wederopbouw van het dorp. Hun ervaringen krijgen binnen lokale historische projecten steeds meer aandacht.
Ook voor teruggekeerde mannen was het leven niet meer hetzelfde. Overlevende Jannes Priem sprak pas tientallen jaren later openlijk over zijn ervaringen. Hij vertelde zijn verhaal vooral aan schoolkinderen en gaf hun de boodschap mee: vergeven, nooit vergeten.
Putten herdenkt vanavond
De razzia is 82 jaar later nog altijd diep verbonden met Putten. Namen leven voort binnen families, in de Herdenkingshof en in de band met plaatsen als Ladelund, waar veel Puttenaren om het leven kwamen. Zo wordt het verhaal van generatie op generatie doorgegeven.
Vanavond, vrijdag 2 oktober, vindt de jaarlijkse razziaherdenking plaats bij monument De Vrouw van Putten aan de Dorpsstraat. De plechtigheid begint om 19.00 uur met muziek en zang, gevolgd door twee minuten stilte en de kranslegging. Nabestaanden, inwoners en andere belangstellenden zijn welkom. De gedachtenisruimte naast de Herdenkingshof is vandaag tot 22.00 uur geopend.
Willem van Kernebeek was pas 17 jaar toen hij tijdens de razzia van Putten werd weggevoerd. Hij overleefde de concentratiekampen en keerde in juli 1945 zwaar verzwakt terug naar Putten. Zijn vader Lubbertus en broer Jan kwamen in Duitsland om het leven. De foto werd enkele maanden na zijn terugkeer, in november 1945, gemaakt.
Foto: Theo van Haren Noman – Anefo – Nationaal Archief
De heer Punt hield na de oorlog de administratie bij van de mannen die tijdens de razzia van Putten waren weggevoerd of vermist. Als leider van de plaatselijke Rode Kruisactie verzamelde hij namen, gegevens en foto’s van mannen die niet waren teruggekeerd.
Foto: Theo van Haren Noman – Anefo / Nationaal Archief
Caféhouder Punt hield na de oorlog nauwkeurig bij welke mannen uit Putten waren weggevoerd en wat er met hen was gebeurd. Als leider van de plaatselijke Rode Kruisactie verzamelde hij namen, gegevens en foto’s van de mannen die niet terugkeerden. Foto uit oktober 1945.
Foto: Theo van Haren Noman – Anefo – Nationaal Archief
De Oude Kerk en het kerkplein in Putten. Hier werden tijdens de razzia van 1 en 2 oktober 1944 honderden mannen samengebracht en vastgehouden in de kerk, de nabijgelegen school en de eierhal, voordat zij werden weggevoerd. Foto uit oktober 1945.
Foto: Theo van Haren Noman – Anefo – Nationaal Archief
