PUTTEN – Een voormalige smederij aan de Dorpsstraat wordt geen gemeentelijk monument, terwijl een woonhuis uit de jaren dertig aan de Papiermakerstraat die status juist wel krijgt. Ook wil de gemeente vier andere historische gebouwen in het centrum beter beschermen. Maar opvallend genoeg betekent die bescherming niet altijd dat een pand behouden moet blijven. Soms mag het worden gesloopt, zolang het historische karakter bij herbouw terugkomt.
Waarom Dorpsstraat 111 geen monument wordt
Het pand aan de Dorpsstraat 111 stond op de lijst van gebouwen die mogelijk in aanmerking kwamen voor een gemeentelijke monumentenstatus. Na onderzoek door het Gelders Genootschap en beoordeling door de Adviescommissie Omgevingskwaliteit heeft het college besloten het gebouw niet als monument aan te wijzen.
De reden ligt vooral in de verbouwingen die het pand in de loop der jaren heeft ondergaan. Het gebouw bestond al voor de Tweede Wereldoorlog, maar werd halverwege de jaren vijftig ingrijpend veranderd. Volgens de gemeentelijke stukken is alleen het buitenmuurwerk nog vooroorlogs.
Ook de oorspronkelijke werkplaatsen, smederij en het magazijn zijn verdwenen. Alleen het voorhuis is overgebleven. Daarmee is volgens de deskundigen te weinig van de oorspronkelijke historische en bouwkundige waarde bewaard gebleven om het gebouw als gemeentelijk monument te beschermen.
Toch kan niet zomaar alles met het pand gebeuren. Dorpsstraat 111 behoudt namelijk de aanduiding ‘karakteristiek’ in het omgevingsplan. Daardoor kan de gemeente bij een verbouwing of herbouw nog steeds eisen stellen om de uitstraling van het gebouw te beschermen.
Met het besluit vervalt wel de tijdelijke bescherming die gold zolang de monumentenaanwijzing werd onderzocht.
Opvallend is dat de gemeenteraad in mei 2023 al een bestemmingsplan voor de locatie Dorpsstraat-Engweg 111 heeft vastgesteld. Daarmee werd de bouw van twee woningen mogelijk gemaakt en mocht de bestaande bedrijfswoning worden omgezet naar een reguliere woning. Dat plan staat los van de vraag of het historische pand een monument moest worden.
Jaren 30-woning aan Papiermakerstraat krijgt wel bescherming
Voor Papiermakerstraat 17 valt de beslissing anders uit. Dit woonhuis krijgt wel de status van gemeentelijk monument, al wordt het interieur uitdrukkelijk van die bescherming uitgesloten.
Het huis stamt uit de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog. In die jaren werden voor de welvarende middenstand woningen gebouwd met een herkenbare architectuur. Papiermakerstraat 17 is daar volgens het Gelders Genootschap een goed voorbeeld van.
Vooral de hoofdvorm, de glas-in-loodramen boven de gewone ramen, de entree en de erker zijn kenmerkend voor die bouwperiode. Volgens de deskundigen maakt juist die combinatie het gebouw waardevol.
Over de mate van bescherming waren de adviseurs het niet helemaal eens. Het Gelders Genootschap adviseerde aanvankelijk om het pand als gemeentelijk monument aan te wijzen. De Adviescommissie Omgevingskwaliteit vond een volledige monumentenstatus te zwaar en zag liever dat het gebouw als beeldbepalend werd aangemerkt.
Het college kiest voor een tussenoplossing: het pand wordt gemeentelijk monument, maar de bescherming geldt niet voor het interieur.
Uit de stukken blijkt bovendien dat er plannen zijn voor een uitbouw aan de achterzijde. Onderzocht is of daarvoor ook de bijkeuken van bescherming moest worden uitgesloten. Dat bleek niet nodig om de plannen te kunnen uitvoeren.
Voor de eigenaar betekent de monumentenstatus dat voor meer verbouwingen toestemming nodig kan zijn. Sommige werkzaamheden moeten bovendien door gespecialiseerde vakmensen worden uitgevoerd. Daar staat tegenover dat voor restauratie subsidie mogelijk is.
Vier andere panden moeten hun historische uitstraling behouden
Naast deze twee gebouwen wil de gemeente nog vier andere panden of gebouwencomplexen de aanduiding ‘karakteristiek’ geven. Ze zijn volgens de onderzoeken niet bijzonder genoeg voor de volledige bescherming van een gemeentelijk monument, maar hebben wel betekenis voor het straatbeeld en de geschiedenis van Putten.
Achterstraat 20a en 20b is nog altijd herkenbaar als voormalig pakhuis. Hoewel het gebouw na de oorlog flink is veranderd, wil de gemeente de oorspronkelijke uitstraling behouden. Bij verbouwing of herbouw kunnen daarom eisen worden gesteld aan onder meer de dakvorm, gevelindeling en hoogte.
Dorpsstraat 58-60 vertelt een ander verhaal. Het huidige pand dateert uit 1953 en houdt volgens de gemeente de wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog zichtbaar. Vooral de voorgevel is nog goed bewaard gebleven, met bijzondere details zoals een Vlaamse klokgevel, een Frans balkon en een opvallende daklijst. Aan de zij- en achterkant is in de loop der jaren veel veranderd.
Kerkplein 1, 2 en 2a is vooral waardevol door de ligging en uitstraling aan het Kerkplein. Het gebouw bestond al voor de Tweede Wereldoorlog, maar werd na oorlogsschade in 1950 herbouwd. Het pand heeft volgens de gemeente ook historische betekenis door zijn vroegere functie als café-restaurant. Daarmee vertelt het iets over het sociale en economische leven in het oude Putten.
Weverstraat 17, ook bekend als De Eik, is misschien wel een van de opvallendste gebouwen op de lijst. Het pand is een voormalige keuterboerderij en volgens de gemeente een van de laatste dorpsboerderijtjes die herinneren aan het agrarische verleden van de Puttense dorpskern.
Hoewel de boerderij in de loop der jaren aanzienlijk is aangepast en er verschillende bijgebouwen zijn toegevoegd, is de oorspronkelijke functie nog herkenbaar. Juist dat historische uiterlijk wil de gemeente behouden.
Beschermen betekent niet altijd behouden
De aanduiding ‘karakteristiek’ klinkt alsof een gebouw niet meer mag verdwijnen, maar dat ligt anders. Volgens het gemeentelijke voorstel mogen deze panden nog steeds worden gesloopt. Bij herbouw moet dan wel een gebouw terugkomen met hetzelfde karakter.
De gemeente kan daarbij eisen stellen aan onder andere de hoogte, dakvorm en gevelindeling. Zo moet worden voorkomen dat kenmerkende gebouwen uit het straatbeeld verdwijnen zonder dat hun historische uitstraling terugkomt.
Voor de vier panden is de bescherming nog niet definitief. Het college heeft besloten de procedure te starten om de aanduiding in het omgevingsplan vast te leggen. Eerst wordt daarvoor een ontwerp opgesteld waarop kan worden gereageerd. Daarna moet de gemeenteraad zich over de definitieve wijziging uitspreken.
De plannen maken deel uit van het erfgoedbeleid 2024-2028, waarmee Putten historische gebouwen en het karakter van het dorp beter wil beschermen.
